Boer Jaap uit Termunten wapent zich met eigen waterkraan onder de grond tegen zoute bodem

Als de landbouw de laatste jaren in het nieuws komt, gaat het vaak over stikstof, fosfaat of de veestapel. Toch is dat lang niet het enige probleem waar boeren mee kampen, want de bodem in de kustgebieden wordt steeds zouter. Een oorzaak hiervan is het verzakken van de bodem, waardoor het zoute water steeds verder naar boven komt drijven. Deze zogenoemde verzilting heeft als gevolg dat de kwaliteit van de gewassen in gevaar komt. Een mogelijke oplossing is nabij, want in Termunten doet boer Slim mee aan een proef om zoet water op te vangen en op te slaan voor de lange termijn.

Het is misschien lastig voor te stellen, maar de samenstelling van de bodem verandert met de tijd. Vooral de laatste jaren gaat het volgens boeren uit de provincie erg hard. ‘’Het is een probleem die je zo met het blote oog niet ziet, maar het is wel een soort sluipmoordenaar voor de landbouw’’, vertelt Jaap Slim die vier jaar geleden het akkerbouwbedrijf van zijn ouders overnam, net buiten Termunten.

Het water verdwijnt hier via buizen onder de grond

Gevecht met de natuur

Hij verbouwt voornamelijk aardappelen, uien, graan en bieten op zijn landerijen. Die gewassen gedijen niet op een te zoute bodem, omdat zout de wateropname van de plant blokkeert. De afgelopen jaren merkte Jaap dan ook dat de kwaliteit van zijn oogst zichtbaar achteruitging, mits er in drog periodes te weinig zoet water voorhanden was. ‘’Voldoende zoet water is niet altijd meer vanzelfsprekend’’, zegt hij. ‘’De periodes van droogte worden steeds langer, waardoor er een tekort aan zoet water dreigt bij het besproeien van de gewassen.’’

Toen Jaap van de proef vanuit de provincie Groningen hoorde was hij dan ook meteen enthousiast. ‘’De vraag is niet of we nog kunnen boeren in de toekomst, maar vooral op welke manier. Je bent constant bezig met de vraag: hoe gaan we om met uitdagingen vanuit de natuur?’’ In het najaar van 2024 begon het proces met een onderzoeksperiode en een jaar later was het systeem gereed: de proef kon worden gestart. Maar hoe werkt die proef precies?

Op deze manier wordt het zoete water gebruikt tijdens drogere periodes

Groot zwembad

Onder de akkers van Jaap Slim liggen drainagebuizen. Normaal gesproken voeren die buizen overtollig regenwater af naar de sloot, maar bij het nieuwe systeem gaat dat anders.

Als er veel regen valt, wordt het water via de drainagebuizen opgevangen. Het komt terecht in een verzamelbuis en wordt vanaf daar naar een installatie gepompt. Daar wordt het water schoongemaakt. Met een speciale filter worden alle afvalstoffen uit dat water gehaald.

Vervolgens gaat het water de grond in, naar een soort ondergronds zwembad waarin maar liefst vijftig miljoen liter water kan worden bewaard. Het wordt opgeslagen in een zandlaag onder de kleigrond. Je kunt het zien als een natuurlijke ondergrondse waterberging.

Wanneer het langere tijd droog is en de gewassen water nodig hebben, wordt het opgeslagen water weer opgepompt. Het komt in een bassin boven de grond terecht. Vanuit daar kan de boer het water gebruiken om zijn gewassen te beregenen. Zo wordt regenwater dat anders zou wegstromen, bewaard voor een later moment. De installatie is grotendeels betaald door de provincie en het Waddenfonds.

Efficiëntie

Ondanks dat de proef nog maar een jaar draait, is Jaap voorzichtig positief over de eerste resultaten. ‘’We hebben dit jaar al een paar keer gebruik gemaakt van het systeem, omdat we ook dit jaar een langere periode van droogte hebben gekend. Ondanks de vele hectares grond die we hebben besproeid, is er nog genoeg water overgebleven voor een volgende keer.’’

In deze ruimte wordt het oppompen van het water gereguleerd

Jaap heeft , maar dat wil niet zeggen dat de proef beperkt blijft tot die oppervlakte. ‘’In principe zijn de mogelijkheden eindeloos. Dat is dus positief.

Andere kant van de medaille

Het systeem kent, ondanks een eerste positieve indruk, ook nadelen. Het systeem vraagt om een flinke investering in leidingen, pompen, een zuiveringsinstallatie en een bassin. En als er weinig regen valt, valt er natuurlijk ook weinig op te slaan. Bovendien kan de ondergrond niet onbeperkt water opnemen. Het is daarom belangrijk om goed te weten wat er onder de grond gebeurt en hoeveel water later weer kan worden opgepompt. 

Ook de kwaliteit van het opgeslagen water moet goed in de gaten worden gehouden. Je wilt tenslotte geen ongewenste stoffen de bodem in brengen. En hoewel een boer met een eigen watervoorraad minder afhankelijk wordt van water uit de omgeving, verdwijnt het probleem van verzilting daarmee niet. Het systeem helpt dus vooral op het eigen bedrijf. 

Meer dan alleen landbouw

Naast het opvangen van zoet water voor de landbouw, kan het volgens de provincie ook interessant zijn voor andere bedrijven. Zo mogelijk ook voor grote datacentra in bijvoorbeeld de Eemshaven. 

Datacenters gebruiken namelijk veel energie en produceren daardoor veel warmte, die voortdurend moet worden afgevoerd. Water kan daarbij een belangrijke rol spelen. Een proef met zoetwateropslag kan ervoor zorgen dat een datacenter beschikt over een eigen buffer voor momenten waarop de vraag naar koelwater sterk toeneemt, bijvoorbeeld tijdens warme en droge periodes. 

Door water op te slaan wanneer het ruim beschikbaar is, wordt de druk op het lokale waternet verminderd en kan het datacenter minder afhankelijk worden van de actuele beschikbaarheid van zoet water. Daarnaast kan opslag onderdeel zijn van een systeem waarin water wordt hergebruikt. Zo kan een relatief eenvoudige waterbuffer bijdragen aan zowel een betrouwbare koeling als een duurzamer en toekomstbestendiger datacenter.