Het grote dilemma rondom kernenergie: Eemshaven onder hoogspanning

Foto: Jeroen Kunst. Harm Nieboer en Tjeerd Palstra in gesprek over de overgebleven locaties voor de bouw van kerncentrales.

De Eemshaven in Groningen en Terneuzen in Zeeland zijn de laatst overgebleven locaties voor de bouw van twee geplande grote kerncentrales. Het kabinet neemt hierover eind 2026 een besluit, maar de maatschappelijke weerstand in beide regio’s groeit. Hoewel BBB-statenlid Harm Nieboer en Verenigd Front Kerngezond-voorzitter Tjeerd Palstra er een volstrekt andere visie op nahouden, delen zij opvallend genoeg hetzelfde einddoel in dit complexe dilemma.

Door Jeroen Kunst

Als het aan Tjeerd Palstra ligt, komt er absoluut geen kerncentrale op Groningse bodem. Volgens de voorzitter van het burgerinitiatief is de regio er simpelweg niet klaar voor. “De regering gaat veel te snel door de bocht, terwijl er nog zoveel zaken niet zijn opgelost. We hebben het hier over een instabiele ondergrond die tegen het aardbevingsgebied aanligt. Zelfs aan kinderen op school kan ik uitleggen dat een kerncentrale een stabiele ondergrond nodig heeft.”

Geopolitieke situatie

Daarnaast wijst Palstra op de kwetsbaarheid van de nabijgelegen Waddenzee, een UNESCO-natuurerfgebied. “We zitten daar al met de zoutwinning. Als daar nog eens twee kerncentrales met koeltorens bij komen, bedreigt dat de flora en fauna direct. UNESCO komt niet voor niets naar de regio voor grootschalig onderzoek.” Ook de geopolitieke situatie baart Palstra zorgen: “In een wereld die in brand staat, worden kerncentrales een militair oorlogsdoel. En dat in een aanvoerhaven waar ook wapens en munitie worden opgeslagen is geen goede ontwikkeling.”

Nucleaire technologie

Harm Nieboer deelt de conclusie dat de Eemshaven niet de juiste plek is, maar bekijkt de discussie iets genuanceerder. “Als BBB Groningen hebben wij ons ook tegen deze locatie uitgesproken. De huidige nucleaire technologie is in feite achterhaald, maar je kunt tegenwoordig prima aardbevingsbestendig bouwen. In Japan bouwen ze kerncentrales die bestand zijn tegen een aardbeving met een magnitude tot zeven. Absoluut ‘nee’ zeggen om die specifieke reden, gaat dus te kort door de bocht. We vragen in Groningen immers allemaal om energie, dus de vraag blijft waar we dat vandaan gaan halen. Wij pleiten ervoor om het onderzoek naar de mogelijke toepassing van SMR’s (Small Modular Reactors), dit zijn kleine, modulaire kerncentrales, zo snel mogelijk op te starten.’’ Palstra ziet enorme praktische barrières voor de bouw. “We hebben minstens 10.000 gespecialiseerde werknemers nodig. Waar vinden we die en waar laten we die? Zo’n bouwtraject duurt zeker vijftien jaar en brengt gigantisch veel onrust en impact op de natuur met zich mee. We willen niet dat door de komst van zo’n centrale complete dorpen moeten verdwijnen.”

COVRA

Radioactief afval is voor zowel Palstra als Nieboer een doorn in het oog. De plannen van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat moeten als het aan Palstra ligt per direct van tafel. Nieboer is ook geen voorstander, maar bekijkt de situatie rondom de eindberging door een andere bril. Palstra: “De regering heeft hier al 49 jaar geen structurele oplossing voor. Nu is het idee: stop het maar hier in de Groningse zoutkoepels onder de grond. Onze buren in Duitsland halen het inmiddels juist weer allemaal uit de grond, omdat het daar slecht uitpakte. Daar kan de regering nog veel van leren.” Nieboer: “Als je het onder de grond stopt, weet je simpelweg niet wat er in de toekomst mee gebeurt. Wij moeten in de hele breedte toe naar recycling van ons afval. We zijn onlangs op werkbezoek geweest bij de COVRA (Centrale Organisatie Voor Radioactief Afval). Zij zijn nu al volop bezig met het recyclen van radioactief afval tot een bepaald niveau. Een groot deel van wat daar nu ligt opgeslagen, kan in de toekomst waarschijnlijk opnieuw worden ingezet.” Palstra schetst een ander beeld van de activiteiten die COVRA uitvoert. Volgens hem is er bij de opslagorganisatie meer aan de hand dan alleen experimenten met recycling. “Wij praten ook met de COVRA en zij bezoeken onze bijeenkomsten. De COVRA en het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat zetten momenteel juist vol in op ‘boomklei’ voor ondergrondse opslag. Dat is heel wat anders dan recyclen.”

Boomklei

Deze specifieke, plastische kleisoort – oorspronkelijk ontdekt in het Belgische plaatsje Boom – bevindt zich op zo’n 500 meter diepte en is 150 meter dik. Door de enorme druk van de bovenliggende aardlagen scheurt de klei niet en sluit deze zichzelf volledig af. Palstra benadrukt dat deze klei ook in gebieden als Noord-Holland en de Kop van Overijssel in de bodem zit. “Maar dit betekent dus dat het afval alsnog de grond in gaat. Weliswaar op andere plekken in Nederland, maar daar zijn wij net zo hard tegen.” Palstra trekt hieruit de conclusie dat er na decennia nog altijd geen échte oplossing is. Hij verwijst naar het standpunt van GroenLinks om het probleem niet langer vooruit te schuiven. “De regering heeft deze beslissing al 49 jaar doorgeschoven. GroenLinks zegt nu: houd het afval nog maar 50 jaar bovengronds in een beveiligde dependance. In de hoop en wetenschap dat de technologie tegen die tijd wél zo ver is. Ondertussen moet Nederland meedoen aan internationaal Europees onderzoek.”

Innovatie

Toch wil Palstra de deur voor innovatie niet definitief dichtslaan en wijst op de supranationale wetgeving van Euratom, die strenge richtlijnen oplegt om burgers te beschermen en dorpen te ontzien. “Ik vind het quatsch om nu te zeggen dat we niet met die technologie verder mogen gaan of dat we onderzoeken moeten blokkeren. Als een organisatie als de COVRA of het Rathenau Instituut in opdracht van de overheid technische onderzoeken doet waar goede resultaten uitkomen, waarom zou je daar dan niet op voortborduren? Waarom sluit je dat nu in één keer helemaal af?” Palstra is geen tegenstander van technologische vooruitgang, mits het veilig is en de kosten beheersbaar blijven, maar plaatst bij de rekenvaardigheid van veel politici grote vraagtekens. “Als de overheid iets gaat doen, lopen de kosten meestal alleen maar op. De bouw van een centrale kost al snel twintig tot dertig miljard euro. Daarnaast is er nog twintig miljard nodig voor de eindberging van het afval en het aanpassen van de infrastructuur in de omgeving. Halve straten en dorpen verdwijnen daardoor. De regering heeft echter slechts 14,5 miljard euro gereserveerd. Dat is bij lange na niet genoeg voor één centrale. Het had minister Hermans gesierd als ze haar portefeuille had behouden en had afgemaakt waar ze aan begon. Ze heeft gelobbyd bij de grootindustrie en het bedrijfsleven, maar kreeg nul op het rekest. Niemand wil investeren en aandeelhouders zijn nergens te bekennen. Er is dus simpelweg geen geld. En dan oppert een politicus als Rob Jetten dat de burgers het maar moeten betalen via de energierekening. Dan mogen de kleinverbruikers opdraaien voor de grootverbruikers. Het hele systeem is krom.”

Handtekeningen

Palstra hoopt en eist dat het protest van de burgers nog iets weegt als het Rijk de knoop doorhakt. “Wij hebben destijds de motie-Beckerman ondersteund en binnen no-time 10.000 Groningse handtekeningen verzameld. Die motie is aangenomen in de Tweede Kamer, dus mag je ook verwachten dat de regering deze fatsoenlijk uitvoert.” Nieboer onderschrijft de woorden van Palstra en benadrukt dat de politieke wirwar het punt aan de horizon steeds slechter zichtbaar maakt. “Ik moet het helaas met meneer Palstra eens zijn: Den Haag luistert gewoon niet. Ik kom dan wel van de BBB, maar de manier waarop de regering die twee centrales er wil doordrukken, is onacceptabel. Minister Hermans had expliciet beloofd dat het niet in Groningen zou komen en nu dus wel. Uit dat soort politieke draaimolens blijkt wel hoe onbetrouwbaar de overheid is.”

Emmapolder

Als pijnlijk praktijkvoorbeeld noemt Nieboer de situatie in de Groningse Emmapolder. “Daar willen we met z’n allen windmolens neerzetten van Vattenfall. Er loopt nog een conflict met een andere windmolenpartij, maar dat is zo vergevorderd dat die molens er waarschijnlijk gewoon komen. Maar wat doet de regering nu? Die wil op exact diezelfde Emmapolder beslag leggen voor twee kerncentrales. De rijkspolitiek, provinciale politiek en gemeentelijke politiek lopen hier totaal door elkaar heen. Volgens mij weten ze in Den Haag simpelweg niet waar ze mee bezig zijn. Het is de politieke kleur die de koers bepaalt en dat brengt heel veel onbetrouwbaarheid met zich mee.”

Gaswinning

In de provincie Groningen zijn de wonden als gevolg van gaswinning nog steeds niet geheeld. Palstra pleit daarom vooral voor actie en dat blijft niet beperkt tot woorden. “We praten hier over een toekomst van misschien wel twintig of vijfentwintig jaar. De regering wil echter nú beslissen. Wij zeggen ‘nee’ en organiseren op zondagmiddag 15 november een grote demonstratie op de Grote Markt in Groningen. Het is een demonstratie om eindelijk een krachtig tegengeluid aan Den Haag te laten horen: genoeg is genoeg. Dit gaat over de Waddenzee, de afhandeling van de aardbevingsschade en de slachtoffers van de gaswinning. Het is een protest tegen alles wat Den Haag fout bedenkt en bij ons wil uitvoeren.” Palstra hoopt op een ouderwets massale opkomst zoals in de jaren zeventig. Tijdens een recente bijeenkomst van zijn vereniging in Gasselternijveen, waar 150 mensen op afkwamen, hing een poster uit 1979 toen er 25.000 demonstranten op de been waren. “Zoveel hoeven het er nu niet direct te zijn, maar een aantal duizend mag wel.”

Gezonde toekomst

Waar Palstra aandacht vraagt voor het verleden, heden en de verre toekomst, bewandelt Nieboer vooral de politieke weg. “We kijken puur naar de feiten van wat er nu en in het verleden is gebeurd”, legt Palstra uit. “Die kun je niet wegpoetsen. Ik zit hier voor mijn kinderen en kleinkinderen. Wij willen vooruit naar een gezonde toekomst met oog en aandacht voor de aarde.” Nieboer: “Ik beloof dat wij als BBB meelopen in de demonstratie, mits er ook alternatieven worden opgesteld om de energieproblemen daadwerkelijk op te lossen. We moeten niet alleen demonstreren om het tegen zijn. Als politieke partijen en Provinciale Staten moeten we ook tegen onze bevolking kunnen zeggen hoe we het wél zelf gaan doen.”

Kansberekeningen

Het thema veiligheid, dat onlosmakelijk verbonden blijft aan de omgeving waar kerncentrales worden gebouwd, kan nergens ter wereld voor 100 procent worden gegarandeerd. Palstra, die in het verleden onder meer werkzaam was bij de politie op grond van logistieke organisaties, laat daarover geen enkel misverstand bestaan. “Je kunt plannen tot in de kleinste details op papier zetten, maar als er echt iets gebeurt, valt de communicatie weg. Medewerkers gaan dan eerst naar hun eigen gezin om te kijken of alles goed is, want er gaat van alles mis. Dat het risico’s met zich meebrengt, kan ik garanderen.” Nieboer, die zelf ook een achtergrond heeft in de veiligheidswereld en risicobeheersing, sluit zich deels aan bij de onvoorspelbaarheid van techniek, maar toch vindt het statenlid dat risicoberekeningen een kans moeten krijgen. “Welke technologie je ook gebruikt, het blijft mensenwerk. Dat geldt voor kernenergie net zo goed als voor waterstof. Als je straks in de Oostpolder een enorme waterstofinstallatie neerzet met windmolens erboven en zo’n windmolen valt om terwijl er ook nog een LNG-schip voor de kade ligt, dan zijn de gevolgen niet te overzien. Mochten die centrales er toch komen, dan zal men via instanties zoals het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) absoluut moeten proberen om een veilige installatie neer te zetten.”

‘Groningen is niet het afvoerputje’

Op de vraag of de heren onder bepaalde voorwaarden akkoord gaan als het Rijk de bouw in de Eemshaven er toch doordrukt, houdt Palstra voet bij stuk. “Wij zijn en blijven tegen. Als de regering dit besluit buiten de Provinciale Staten en de gemeenten om neemt, dan breekt de Groningse beer pas echt los. Mensen pikken dit simpelweg niet meer. Groningen is niet het afvoerputje van Nederland. We laten ons niet door de Haagse heren vertellen wat hier moet gebeuren. We zijn de onrust die Den Haag hier teweegbrengt spuugzat. Het CDA en D66 hebben in debatten aangegeven: geen kerncentrale in de Eemshaven. De politieke spelletjes kunnen over een half jaar weer anders liggen, maar als zij woord houden, is er momenteel geen kamermeerderheid voor een centrale in Groningen.” Rondom onderzoek naar veiligheid en financiële keuzes steekt Palstra zijn mening ook niet onder stoelen of banken. “Het kabinet haalt nu 48 miljoen euro uit het Mobiliteitsfonds dat specifiek bedoeld was voor onderzoek naar de veilige opslag van kernafval. Dat geld wordt nu gebruikt voor een goedkoop treinkaartje. Leuk, maar de meeste mensen in de buitengebieden van Groningen, Friesland en Drenthe hebben er helemaal niets aan, want er liggen hier amper rails of stations in de buurt. Er wordt dus indirect beknibbeld op onze veiligheid.”

Wanprestatie

Met de inmiddels ruim 21.000 verzamelde handtekeningen en het doel om binnen zes maanden de 25.000 te passeren via acties in de gemeenten Het Hogeland en Eemsdelta, wil het Verenigd Front Kerngezond een krachtig tegengeluid laten horen. Nieboer stuurt hierbij vooral aan op de kennisinstellingen die Nederland rijk is om het proces in de juiste banen te leiden. Palstra: “Wij hebben duizenden zienswijzen ingebracht. Na inmiddels drie keer een opschuiving van de deadline hebben de mensen tot op de dag van vandaag nog steeds geen enkel antwoord gekregen. Er zou eigenlijk een fatsoenlijke voorlichtingscampagne moeten komen, maar die komt maar niet van de grond. Er wordt simpelweg een wanprestatie geleverd.” De diepe politieke verdeeldheid in Den Haag helpt de discussie niet vooruit, stelt Nieboer. “Ik denk dat je daar de politieke consensus voor moet vinden tussen zowel links als rechts. Aangezien die elkaar constant bestrijden over de vraag naar welke specifieke vorm van energie we toe moeten – en men vanuit beide kampen eigenlijk alleen maar de eigen richting op wil – loopt de boel vast. Wij zeggen: we moeten naar de totaliteit van een gezonde energiemix kijken. Durf te vertrouwen op de goede kennisinstellingen die we in Nederland hebben om dit te begeleiden. Misschien moet de politiek zich er simpelweg even niet mee bemoeien. Het zou heel handig zijn om het eens op die manier aan te vliegen. Wij vinden het van groot belang dat de Groninger bevolking goed wordt voorgelicht en dan niet vanuit de politiek, maar vanuit de kennisinstellingen en we zouden de Groninger bevolking in de vorm van een referendum moeten vragen wat de inwoners van de provincie Groningen graag willen.”

Internationale samenwerking

Met het vizier op de toekomst slaan Nieboer en Palstra de handen ineen. Meer onderzoek en internationale samenwerking kunnen belangrijke bouwstenen zijn voor de toekomst. Nieboer: “Wat mij eigenlijk wel een beetje verrast, is dat meneer Palstra en ik het over de uitgangspunten behoorlijk eens zijn. We doen het allebei voor de Groninger bevolking. Wat ik heel graag zou zien, is dat we de besluitvorming niet kunstmatig gaan versnellen. We moeten niet nu al beslissingen nemen waardoor dingen onherroepelijk worden. Het voor- en tegen denken moet er even uit.” Tegelijkertijd pleit Nieboer voor onmiddellijke actie op het gebied van onderzoek. “We moeten als de sodemieter beginnen met een brede onderzoeksfase, zodat we binnen het kader van de energiemix de juiste keuzes kunnen maken. Waar zetten we wind in? Waar zon, kernenergie of thermische energie? Zodat we alles goed in kaart hebben en voor ons nageslacht een gedegen keuze maken. De Groninger bevolking snakt naar het juiste verhaal en niet naar te veel linkse of rechtse politieke verhalen.”

Boodschap

Palstra sluit af met een glasheldere en onvoorwaardelijke boodschap voor het heden, maar houdt de deur op de lange termijn op een kier. In de hoop dat technologische ontwikkelingen de juiste antwoorden en uitvoering brengen, maar nu is het vooral inzetten op groene energie. “Op dit moment: géén kerncentrales in Groningen. We staan nog met ons ene been in de sores van wat ons de afgelopen jaren is overkomen met de gas- en zoutwinning. Laten we daar eerst eens fatsoenlijk uitkomen. Laten we vooral kijken naar wat wél kan, door middel van degelijke onderzoeken die niet onder politieke druk staan. Kies voor de veiligheid en het welzijn van de burgers. Economisch gewin komt op de tweede plaats en wij staan op de eerste plaats. De eindberging van het afval kan prima nog 50 jaar worden opgeschoven, mits er internationaal en Europees beter wordt samengewerkt. Frankrijk recyclet en Engeland probeert te verbranden. Het is duur, maar we moeten samenwerken om de energie betaalbaar te houden voor de burger. En stel eindelijk eens harde eisen aan de grootverbruikende industrie in plaats van de kleinverbruiker te laten bloeden.”